Colofon | ContactEN | FR

België: Rijksarchief

In 2010 gaf het Rijksarchief een overzicht uit van alle archiefbronnen rond de Eerste Wereldoorlog die te vinden zijn in archieven in België, maar ook in Nederland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Duitsland, Zwitserland, de Verenigde Staten... De gids is grotendeels tweetalig en behandelt alle onderwerpen. Via de trefwoorden “vluchtelingen” en “réfugiés” en dankzij de uitgebreide samenvatting over de inhoud van de archieven kan gemakkelijk gezocht worden naar nuttige bronnen.

Maar ook het Rijksarchief zelf bezit een schat aan informatie over de Belgische vluchtelingen, gaande van algemene informatie over de gehele vluchtelingenstroom tot documenten van individuele vluchtelingen. Onderstaande lijst is zeker niet volledig, maar kan als eerste stap dienen in de zoektocht naar gevluchte voorouders. Wie meer bronnen zoekt in het Rijksarchief, kan terecht bij de zoekmachine van het Rijksarchief of deze lijst van de Koninklijke Commissie voor Geschiedenis door Pierre-Alain Tallier.

Enfants de l’Yser: archief Ministerie van Binnenlandse Zaken

Onder de vluchtelingen waren ook de zogenaamde Enfants de l’Yser: kinderen die in de gevarenzone bij het front woonden en door het Belgian Front Relief Fund naar het buitenland gebracht werden. In 1914 was dit het neutrale Zwitserland, en vanaf mei 1915 ook Frankrijk. Tijdens de oorlog leefden ongeveer 6.000 Belgische kinderen in 50 schoolkolonies rond Parijs en Rouen. In het Algemeen Rijksarchief bevinden zich archiefstukken van het Ministerie van Binnenlandse Zaken die betrekking hebben op deze schoolkolonies. Onder deze archiefstukken kunnen ook lijsten teruggevonden worden van kinderen en personeelsleden.

Archieven van de Belgische consulaten in België

In het Algemeen Rijksarchief vind je de archieven van de Belgische consulaten in België terug, aangemaakt in de periode van de Eerste Wereldoorlog. Het gaat om de consulaten in Calais, Cherbourg, Duinkerke, Menton en Moulins. Het fonds bevat voornamelijk documenten van en over Belgische vluchtelingen, zoals vragen naar paspoorten of gevluchte familieleden en oplijstingen van vluchtelingen in een bepaalde regio. Ook gewonde Belgische militairen komen soms aan bod in de documenten.

The Central Register of War Refugees

Bij aankomst in het Verenigd Koninkrijk werden de Belgische vluchtelingen niet altijd geregistreerd, en wanneer dit gebeurde, was dit niet volgens een standaard registratieformulier. Pas vanaf 28 november 1914, wanneer het vanaf zestien jaar verplicht werd om geregistreerd te worden als vluchteling, zou dit verbeteren. Uiteindelijk zouden bijna alle Belgische vluchtelingen geregistreerd worden. Dit omvangrijke archief van individuele dossiers en registratieformulieren bevindt zich in het Algemeen Rijksarchief en maakt het mogelijk om het verloop van het verblijf van vluchtelingen bloot te leggen. De dossiers en formulieren zijn alfabetisch geordend, maar gezinnen en hun bedienden worden meestal bij elkaar gehouden.

Vrijgeleiden

Er bestaat geen volledige lijst van de Belgische vluchtelingen in Nederland. Toch kunnen velen onder hen teruggevonden worden aan de hand van de vrijgeleiden. Een vrijgeleide (of laissez-passer) werd gegeven aan wie in oorlogstijd de grens overstak. In 1919 kregen de Belgen die weer naar huis keerden en de Nederlandse grens over moesten steken zo’n vrijgeleide. Reeds 2.075 vrijgeleiden kunnen geraadpleegd worden via de website van het Rijksarchief. Personen worden met geboortedatum en –plaats vermeld. Soms worden ook andere gezinsleden vermeld, of de weg langs waar ze terugkeerden. Vaak is er ook een foto aanwezig. Aan de hand van deze vrijgeleiden kan nagegaan worden waar iemand tijdens de oorlog verbleef, wat een goed startpunt is om verder in lokale archieven te zoeken.

Officieel Belgisch Comiteit van Hulpbetoon aan Vluchtelingen

In 1914 werd in Antwerpen de Officieel Belgisch Comiteit van Hulpbetoon aan Vluchtelingen of le Comité officiel belge de Secours aux Réfugiés opgericht. De Comiteit heeft zich doorheen de hele Eerste Wereldoorlog ingezet voor de vluchtelingen. De archieven van de Comiteit bevinden zich in het Algemeen Rijksarchief en bevat diverse documenten. Het meest uitgebreide deel van het fonds is het Répertoire des Réfugiés belges, dat ongeveer 325.000 persoonlijke fiches van vluchtelingen in Frankrijk bevat. Via een archiefgids kan gezocht worden naar de documenten in het fonds. De gids kan gratis gedownload worden.

Parochieverslagen

In het voorjaar van 1919 kregen alle Belgische pastoors een vragenlijst toegestuurd die als leidraad voor hun oorlogsverslag moest dienen. Na een schets van de bestuurlijke en geografische ligging van hun parochie moesten ze de Duitse inval in 1914 beschrijven. Vervolgens werd gepeild naar diverse aspecten van het bezettingsregime, met nadruk op de weerslag van de Duitse bezetting op het religieuze leven, maar ook vragen over de verplichte tewerkstelling, de wegvoering van arbeiders naar Duitsland en het lot van politieke gevangenen. Het einde van de oorlog, de terugtrekking van het Duitse leger en de terugkeer van krijgsgevangenen en politieke gevangenen vormden het sluitstuk van de verslagen.