Colofon | ContactEN | FR

Het verhaal van Victorine Verhelst: een gedienstig leven

In tegenstelling tot haar broers en zussen, was Victorine Verhelst (1876-1949) nooit getrouwd. Ze is haar carrière begonnen als kantwerkster en naaister, maar werkte daarna gedurende haar hele leven als dienstmeid in begoede en/of adellijke families in het Brusselse.

In de familie Verhelst bekleedde ze een belangrijke rol. Ze was meter van verschillende kinderen en onderhield ook goede contacten met haar metekinderen. Ze verzamelde familiefoto’s in haar fotoalbum. Dat fotoalbum bevat dan ook een schat aan informatie voor onze familiegeschiedenis.

Schuiferskapelle (1876-1898)

Victorine wordt geboren als derde kind van het koppel Bruno Verhelst en Sophia Lambert in Schuiferskapelle op 3 augustus 1876.

Geboorteakte Victorine Verhelst (1876)

Geboorteakte Victorine Verhelst (1876) (Bron: stadsarchief Tielt)

Ze is hun eerste dochter, na twee jongens. Na haar worden nog 3 kinderen in het gezin geboren: twee meisjes: Emmerance (1877) en Emilie (1884), en één jongen: Emile (1880).

In het bevolkingsregister van Schuiferskapelle (1886-1892) staat Victorine - onder de naam Victoria - als dochter vermeld van Bruno Verhelst (werkman) en Sophia Lambert (kantwerkster), doch zonder verdere bijzonderheden.

In het jaar dat Victorine 18 jaar wordt, overlijdt haar moeder Sophia Lambert op 1 februari 1894, slechts 53 jaar oud. We veronderstellen dat deze gebeurtenis het jonge meisje sterk heeft aangegrepen. Zou zij dan als oudste dochter de zorg van het gezin op zich hebben genomen? Haar jongste zusje Emilie is dan amper tien jaar…

Het bevolkingsregister van Schuiferskapelle (1892-1900) geeft aan dat Victorine, en ook haar zus Emmerance kantwerksters zijn. Waarschijnlijk hebben ze de stiel geleerd van hun moeder, en zetten ze die arbeid voort om het gezinsinkomen wat aan te vullen.

Victorine Verhelst en (vermoedelijk) zuster Emilie, begin 20ste eeuw

Victorine Verhelst en (vermoedelijk) zuster Emilie, begin 20ste eeuw (Bron: familiearchief Jeannine Heytens)

Tielt (1898-1904)

In november 1898 verhuist het ganse gezin van Schuiferskapelle naar Tielt, behalve broer Adile, die blijkbaar in mei 1899 als gendarme naar Gent verhuist.

Uit het bevolkingsregister van Tielt leren we dat Victorine zich niet meer profileert als kantwerkster, maar als “werkvrouw en naaister”. Zou ze van huisarbeid overgeschakeld zijn naar loondienst?

De 20ste eeuw kondigt zich aan met huwelijken van haar broers en zussen. In de eerste vijf jaar huwen Henri, Adile, Emmerance en Emile tussen 1900 en 1905. Victorine huwt niet en begint haar carrière in 1904 in het Brusselse.

Brussel, deel I (1904-1916)

Op 27 januari 1904 verlaat Victorine Tielt en ging haar ervaring als naaister aanwenden bij een familie Davidson-Hofer in Watermaal-Bosvoorde. Hier hanteerde Victorine niet lang de stopnaald want reeds in het najaar zoekt ze andere oorden op. Ze kwam terecht in het gezin van Amédée Peyralbe, een négotiant en paraplu (parapluverkoper), die was gehuwd met Valentine De Clercq uit Blankenberge. Zij hadden in 1904 een jong gezinnetje. Het koppel is acht jaar getrouwd en heeft één zoontje, René, van 7 jaar oud, die in 1907 een zusje, Suzanne, zal krijgen. Victorine wordt als 28-jarige dienstmeid aangenomen in dit gezin.

Victorine is maar al te blij wanneer in september 1907 haar broer Henri omwille van zijn professionele activiteiten als werfleider naar Laken verhuist. Dat was veel dichter bij de woonst van haar eigen werkgever en daardoor kon Victorine dikwijls bij haar broer en diens gezin op bezoek komen.

Deze postkaart van Victorine aan haar broer geeft aan dat het voor een dienster als een gunst moet worden beschouwd dat ze op een zondagnamiddag mag uitgaan. De vijfdaagse werkweek en een behoorlijk loon zijn voor dienstpersoneel nog zeer ver in 1908. En ze kijkt uit naar familiebezoek!

Postkaart van Victorine aan Henri in Laken (oktober 1908)

Postkaart van Victorine aan Henri in Laken (oktober 1908) (Bron: familiearchief Ward Verhelst, Puurs-Kalfort)

Wanneer de familie van Henri in het najaar 1909 verhuist naar Willebroek, is dit tot grote spijt van Victorine. Toch blijft ze in contact met de familie en uit 1911 hebben we een postkaart, waarin ze de evolutie van dochtertje Suzanne van haar werkgever vergelijkt met die van Jeanne, haar nichtje.

Postkaart van Victorine aan Henri in Willebroek

Postkaart van Victorine aan Henri in Willebroek (juli 1910) (Bron: familiearchief Ward Verhelst, Puurs-Kalfort)

Victorine’s werkgever, de handelaar in paraplu's, maakte carrière, want in het bevolkingsregister van 1910-1920 blijkt hij plots handelsrechter (juge au tribunal de commerce) te zijn geworden.

Victorine verliet haar Brusselse werkgever in 1916 om te gaan helpen in het gezin van haar broer Henri te Willebroek. De Eerste Wereldoorlog was toen volop aan de gang.

Willebroek (1916-1917)

Was er een noodsituatie in het gezin van Henri Verhelst waardoor de 40-jarige Victorine plots naar haar broer Henri op 12 juli 1916 in Willebroek verhuisde? Of speelde de Eerste Wereldoorlog een rol? We kunnen dit nog moeilijk achterhalen.

In de winter van 1916-1917 verliet ze echter het huis van haar lievelingsbroer Henri en trok opnieuw richting Brusselse agglomeratie, die immers haar natuurlijke “biotoop” is geworden na zoveel jaren.

Brussel, deel II (1917-1943)

Na zeven maanden verbleven te hebben bij haar broer en schoonzuster verhuist Victorine opnieuw naar het Brusselse, meer bepaald naar Elsene en Sint-Joost-ten-Node. Vermoedelijk is ze vanop tijdelijke adressen op zoek naar een nieuwe werkgever. Op 28 september 1917 wordt Victorine ingeschreven als dienstmeisje te Vorst. Op deze post blijft ze een drietal jaren werken.

Op 27 mei 1920 gaat Victorine werken bij een overbuur van haar vroegere werkgever (de parapluverkoper-handelsrechter), meer bepaald bij de adellijke familie de Béthune-Hesdigneul.

Portretfoto van Victorine

Portretfoto van Victorine, omstreeks 1920 (Bron: familiearchief Jeannine Heytens)

Ze reist mee met deze familie: in 1924 gaat de familie op vakantie aan de Belgische kust, in Oostende. In 1926 trekt de hele familie naar Genval, naar de villa des hirondelles, maar tegen de winter komen ze terug naar Brussel.

Adrienne Verhelst (°Tielt, 1908) - een nicht van Victorine - heeft in 1926 haar studies beëindigd in het pensionaat van Machelen aan de Leie. Haar moeder was in 1921 overleden en haar vader Emile verbleef in Detroit. Vermoedelijk voelt ze zich niet zo goed bij haar nonkel Adiel in Gent en komt ze daarom bij haar tante Victorine - tevens haar meter - in Brussel wonen. Adrienne blijft vier jaar bij de adellijke familie wonen, en moet onder meer toezicht houden wanneer de dochter des huizes uitgaat. Rond 1930 kiest nichtje Adrienne andere oorden, maar dat is een ander verhaal.

Nichtje Adrienne

Nichtje Adrienne, omstreeks 1926 (Bron: familiearchief Jeannine Heytens)

Personeel van de familie de Béthune-Hesdigneul

Personeel van de familie de Béthune-Hesdigneul in 1928. Bovenaan Victorine, daarnaast Nathalie de keukenmeid, femme de cuisine Suzanne, en nichtje Adrienne (Bron: familiearchief Jeannine Heytens)

Omstreeks 1930 was er naast de 54-jarige Victorine, die het tot femme de chambre heeft gebracht, in het adellijke gezin ook nog een cuisinière en een fille quartier aan de slag, beiden ongeveer 20 jaar oud.

Personeel van de familie de Béthune in het kasteel van de adellijke familie in Ohey

Personeel van de familie de Béthune in het kasteel van de adellijke familie in Ohey. Victorine is de vierde persoon van links, zittend op de eerste rij.

In 1933 overlijdt de graaf, maar Victorine blijft nog in dienst. Wanneer de dochter des huizes in de zomer 1934 trouwde, was dat wellicht de aanleiding om af te zien van verdere diensten van het inwonend personeel. Dit was een trend die kenmerkend was voor de tijdsgeest van de jaren 1930.

Op 3 september 1934 wordt Victorine ingeschreven bij de familie Lippens. De familie Lippens verbleef tijdens de zomer in het kasteel te Beernem en in de winter kwamen ze naar Elsene. Bij deze familie diende Victorine eerst als gouvernante, en later, wanneer de kinderen groot waren, wordt ze femme de chambre van de gravin. Ze zal het wel leuk gevonden hebben dat ze in de zomer in Beernem kon vertoeven, niet zo ver van haar familie in Tielt.

Victorine in de jaren 1930

Victorine in de jaren 1930 (Bron: familiearchief Jeannine Heytens)

De kinderen van Victorine’s broers en zussen beginnen op hun beurt kinderen te krijgen. Velen van hen hebben blijkbaar een goede band met haar. Victorine’s fotoalbum, in 2013 in het bezit van Jeannine Heytens, bevat ontelbare foto’s van gezinnen met kinderen, al dan niet samen met Victorine.

Victorine met de oudste tweeling van Leon Verhelst

Victorine met de oudste tweeling van Leon Verhelst (+/-1938)

In 1940 stuurt Victorine een brief naar aanleiding van het huwelijk van Fritz Verhelst, zoon van wijlen haar broer Henri, met Christine Van Gestel. Hierin verwijst ze naar de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog, die intussen uitgebroken was.

Fragment uit brief van Victorine

Fragment uit brief van Victorine, oktober 1940 (Bron: familiearchief Jan Verhelst)

Victorine was erg aangedaan door de oorlogsschade in Tielt en begint problemen te krijgen met haar gezondheid in oktober 1940. Wanneer in april 1943 bij Fritz en Christine een tweede kindje wordt geboren, stuurt ze haar gelukwensen, maar tegelijk kondigt ze aan dat ze haar congé mag opnemen van Madame de gravin om uit te zieken bij haar zus Emmerance in Tielt.

Terug naar Tielt (1943-1949)

In 1943 voelt Victorine haar krachten verslappen en geeft haar job door aan Marguerite Neyrinck, een 15-jarige dochter van haar zus Emilie. Zijzelf keert terug naar Tielt en gaat inwonen bij haar zus Emmerance Verhelst en diens echtgenoot Camille Le Couter, die een café uitbaten. Victorine wordt ingeschreven bij haar zus op 21 juni 1943 en verhuist twee jaar later naar het bejaardenhuis van Tielt op 1 juli 1945. In dit bejaardenhuis is ze in 1949 overleden.

Met dank aan dhr. Jan Verhelst voor het insturen van dit verhaal, dat een ingekorte versie is van het volledige verhaal van Victorine Verhelst, terug te vinden via deze link: http://home.scarlet.be/jan.verhelst/genealogie/victorineverhelst/Verhelst_Victorine_verhaal.pdf