Colofon | ContactEN | FR

Een Vlaming in Guatemala: Maurice van Zantvoorde

Maurice Alfred Edmond Marie Ghislaine van Zantvoorde scheepte als avonturier naar Centraal-Amerika aan het einde van de 19de eeuw. Zijn reis was oorspronkelijk bedoeld als een tijdelijk verblijf, maar na aankomst besloot hij zich in Guatemala te vestigen, een vreemd exotisch land ver weg van zijn familie, zijn geboortestad en zijn roots.

Maurice werd op 25 oktober 1869 geboren in de Holstraat te Gent als afstammeling van een familie met wortels op de grens van Oost- en West-Vlaanderen.

Maurice van Zantvoorde, circa 1910

Maurice van Zantvoorde, circa 1910

De oorsprong van de de familie van Zantvoorde ligt in Roeselare. De eerste persoon met de naam van Zantvoorde die we tegenkomen in historische bronnen is Jan I van Zantvoorde, Heer van ten Bruwane. Later verhuisden de voorouders van Maurice naar Tielt, waar heel wat generaties van Zantvoorde’s het licht zagen. Het eerste familielid dat in Tielt geboren werd, was Guilielmus van Zantvoorde, heer van Crommendycke, geboren in 1643 en overleden in 1717.

Guilielmus van Zantvoorde (1643-1717), een voorvader van Maurice

Guilielmus van Zantvoorde (1643-1717), een voorvader van Maurice

Joannes’ oudste zoon, Theophilus van Zantvoorde (°Tielt, 1816), was net zoals zijn vader en grootvader raadsman. Tijdens zijn jeugdjaren verhuisde hij van Tielt naar Gent, waar hij zijn studies voltooide aan L’Athénée Royal. Hij werd in 1847 als lid toegelaten tot de Gentse Sint-Jorisgilde. In 1854 huwde hij in Antwerpen met Virginie Isabelle De Smet. Het koppel vestigde zich in Gent, waar Theophilus hoofdzakelijk actief was als raadsman. Zijn kantoor bevond zich in de buurt van de Beestenmarkt. Hij was eveneens verbonden aan het Gentse Hof van Beroep.

Theophilus had minstens drie zonen, die allemaal in Gent geboren warden: Albertus Joannes Edmondus Gislenus (geboren in 1855), Georgius Henricus Gislenus (die geboren werd in 1856, maar die slechts één jaar later reeds overleed), en tenslotte Maurice, de hoofdpersoon van dit verhaal (die zoals hoger vermeld geboren werd in 1869).

Doopakte van Maurice van Zantvoorde

Doopakte van Maurice van Zantvoorde

Maurice verloor zijn vader wanneer hij slechts twee jaar oud was, aangezien Theophilus reeds op 55-jarige leeftijd overleed in 1871. Maurice werd dus enkel door zijn moeder opgevoed en kreeg van thuis uit appreciatie mee voor andere culturen en kennis. Reeds op zeer jonge leeftijd toonde hij een bijzondere interesse in vreemde talen. Tegen de tijd dat hij twintig jaar oud was, sprak hij vloeiend zeven talen, waaronder Spaans, Frans, Duits, Engels en Grieks. Deze gave zou beslissend zijn voor zijn verdere toekomst.

Op het moment dat Maurice opgroeide, onderging Guatemala aan de overzijde van de Atlantische Oceaan een belangrijke sociale transformatie. Sedert het midden van de 19de eeuw trachtten verschillende regeringen van Guatemala een beleid te voeren dat erop gericht was Europese immigranten te verwelkomen. Dit fenomeen werd nog markanter gedurende de laatste decennia van de 19de eeuw. Deze immigratie werd aangemoedigd om nieuwe infrastructuur aan te leggen, nieuwe technologieën te promoten en om kennisoverdracht te bevorderen tussen de lokale bevolking en immigranten. Men trachtte eveneens de autochtone bevolking te “europeaniseren” door gemengde huwelijken te stimuleren en door lokale en Europese gebruiken uit te wisselen.

Bij een eerste poging van de regering van Guatemala om in de 19de eeuw een echte Europese kolonie uit te bouwen, waren de Belgen reeds betrokken. In 1843 schonk de overheid aan sommige Belgische immigranten enorme stukken grond aan de Caraïbische kust, in Santo Tomás. De bedoeling was om deze ruwe streek in cultuur te brengen. Omwille van de slechte toestand van de bodem en gezondheidsproblemen bij de kolonisten die te wijten waren aan het tropische klimaat, mislukte dit groots opgezette immigratieproject. Veel Belgische immigranten die de harde levensomstandigheden overleefden, keerden terug naar België.

De mislukte Belgische kolonie van Santo Tomás

De mislukte Belgische kolonie van Santo Tomás

Tegen het einde van de 19de eeuw – na lessen getrokken te hebben uit de vergissingen in het verleden – ondernam de overheid van Guatemala een nieuwe poging, met een andere invalshoek: het invoeren van Europese gebruiken en kennis. Het was José María Reina Barrios, de twaalfde president van Guatemala, die erin slaagde met een zachte aanpak Europese gewoonten te introduceren in het land. Hij nam de taak op zich om het onderwijssysteem te verbeteren door specifiek taalscholen te openen in strategische regio’s. Via verschillende diplomatieke kanalen vroeg hij aan verschillende Europese landen, waaronder België, om geschoolde taalleerkrachten te sturen om de vacatures in te vullen binnen de recent geopende taalinstituten. Maurice van Zantvoorde, als uitzonderlijk taalkundige, was één van de Europeanen die vrijwillig deelnam aan dit project.

Maurice kwam in 1897 aan in Guatemala via de haven van Puerto Barrios, de grootste Caraïbische haven van het land. Hij werd onmiddellijk in dienst genomen in een nieuw gebouwde taalschool in een afgelegen gebied in Oost-Guatemala, meer bepaald Chiquimula. Hier werd hij gevraagd om tegelijk als leerkracht  en als schoolhoofd op te treden gedurende enkele jaren.

Bij de opening van het taalinstituut nodigde de lokale burgemeester de meest prominente families van de streek uit, inclusief de leden van de invloedrijke Aldana family, die rijke landeigenaren waren. De Aldanas bezaten talrijke boerderijen en fabrieken, waarin ze hoofdzakelijk tabak kweekten en sigaren produceerden, die ze naar diverse Europese markten exporteerden.

Kaart van Guatemala met Chiquimula aangeduid in oranje, naast de grens met El Salvador

Kaart van Guatemala met Chiquimula aangeduid in oranje, naast de grens met El Salvador

Tijdens de openingsceremonie voor de nieuwe school speelde Angela Jacoba Aldana, de oudste dochter van de Aldana-familie, enkele pianostukken in aanwezigheid van alle genodigden, inclusief Maurice. Angela was een getalenteerde pianist en eens Maurice haar zag piano spelen kreeg hij belangstelling voor haar. Aangezien hij haar niet het hof kon maken zonder toestemming van haar vader, besliste Maurice om op bezoek te gaan bij de patriarch van de familie, Rafael Aldana.

Volgens de mondelinge familiale overlevering bezocht Maurice het statige huis van de Aldana’s dat zich situeerde op het landgoed van de familie. Wanneer Maurice ter plaatse aankwam en zich aanmeldde, vroeg de butler hem om zijn visitekaartje te overhandigen. Dit was nodig om ontvangen te kunnen worden door Rafael, Angela’s vader. De familie heeft dit visitekaartje steeds bewaard als familie-erfstuk.

Het visitekaartje van Maurice

Het visitekaartje van Maurice

Nadat hij zich formeel voorgesteld had, kreeg Maurice toestemming van Rafael om Angela het hof te mogen maken. Aangezien Maurice vloeiend Spaans sprak, was er van bij aanvang geen taalbarrière tussen hem en de Aldana-familie. Na een korte verlovingsperiode huwden Maurice en Angela in 1897 in Chiquimula. Een jaar later werd hun eerste dochter geboren, Marguerite Gabrielle Marie Ghislaine. In 1901 werd hun tweede kind, een zoon, geboren. Hij kreeg de naam Alfred Maurice Marie Ghislaine, op verzoek van zijn vader.

Van links naar rechts: Angela, Alfred Maurice en Marguerite Gabrielle van Zantvoorde, circa 1903

Van links naar rechts: Angela, Alfred Maurice en Marguerite Gabrielle van Zantvoorde, circa 1903

In januari 1914 sloeg het noodlot echter toe. Tijdens het lesgeven in de taalschool voelde Maurice zich op een dag erg ziek. Na medisch advies besliste hij om naar huis te gaan, waar hij ‘s nachts overleed aan een fatale hartaanval. Hij was bijna 45 jaar oud wanneer hij overleed.

In zijn testament had Maurice bepaald dat zijn twee kinderen na zijn overlijden naar Gent moesten terugkeren, om er bij zijn familieleden in Gent te leven. Hij ging er immers van uit dat na zijn overlijden de levensomstandigheden voor Marguerite en Alfred in Guatemala te moeilijk zouden zijn. Hoewel het een zeer moeilijke keuze was voor Angela, besliste ze toch de beslissing van haar overleden echtgenoot te respecteren.

Een maand na het overlijden van Maurice scheepten Marguerite en Alfred in om naar België terug te keren. Omdat beide kinderen nog erg jong waren om alleen te reizen, regelde Angela dat ze op hun lange reis begeleid werden door een groep Ursulinen die op hetzelfde schip de oceaan zouden oversteken.

Vooraleer naar België te varen diende het schip om technische redenen aan te meren in de haven van New Orleans (Louisiana). Van zodra ze daar aankwamen, bereikte het nieuws dat in Europa de Eerste Wereldoorlog uitgebroken was de kapitein van het schip. In die omstandigheden kon het schip de oversteek niet maken en het keerde terug naar Guatemala. Op die manier keerden Marguerite en Alfred veilig terug naar Chiquimula bij hun moeder.

Veertien jaar na deze poging om naar Gent te reizen, besliste Alfred om Chiquimula definitief te verlaten. In de familie circuleert het verhaal dat Alfred erg te lijden had van de afwezigheid van zijn vader Maurice. Misschien was dit hetzelfde gemis dat Maurice gekend had toen hij op erg jonge leeftijd zijn vader Theophilus verloor. Alfred besliste voor zichzelf dat hij geen toekomst had in dit afgelegen deel van Guatemala. Hij ontving zijn familie-erfdeel en wilde elders een nieuw leven starten.

In juni 1928 nam hij afscheid van zijn moeder en zus en scheepte in voor New York. Hij huwde in 1929 met de Britse immigrante Sara Starth. In 1930, tijdens de Great Depression, stierf Alfred plotseling zonder kinderen. Zijn overlijden betekende meteen dat de familienaam van Zantvoorde op het Amerikaanse continent was verdwenen.

Alfred Maurice van Zantvoorde, circa 1929 in New York

Alfred Maurice van Zantvoorde, circa 1929 in New York

In Guatemala huwde Marguerite met een landeigenaar die connecties had met de Aldana-familie. Ze kregen vijf kinderen: twee zonen en drie dochters. Hoewel de familienaam Van Zantvoorde niet verder gezet werd door Marguerite via haar kinderen, vertelde ze hen veel over hun stukje Vlaamse familiegeschiedenis.

Marguerite van Zantvoorde op haar huwelijksdag

Marguerite van Zantvoorde op haar huwelijksdag

Met dank aan dhr. Jorge Chang voor het insturen van deze getuigenis. Dit verhaal is een ingekorte versie van het artikel dat reeds verscheen in Vlaamse Stam (1/2016).